Nie zadzwoniłeś. Nie wysłałaś oferty. Od roku tylko snujesz opowieść o zmianie pracy. Firma miała startować, rosnąć, ale kolejny miesiąc zajmujesz się wszystkim poza sprzedażą. Marzysz o tej zmianie, miałeś zacząć trenować, pisać, negocjować, publikować, wreszcie przejść na swoje.
Diagnoza pojawia się szybko: brakuje mi motywacji. To łatwe, popularne wyjaśnienie i przede wszystkim prowadzące do nikąd. Motywacja jest świetnym kozłem ofiarnym. Jeśli już straciłaś miesiące lub lata, albo wydałeś trochę pieniędzy na szukanie i budowanie motywacji, to wiesz.
Rozpraw się szybko z dużym nieporozumieniem. Ciągle mówi się o motywacji tak, jakby była jakimś wewnętrznym pracownikiem odpowiedzialnym za realizację Twoich planów. Ma to działać tak: Masz cel, motywacja ma dostarczyć energii, a potem wystarczy na tej motywacyjnej fali popłynąć jak surfer. I chwilami może to i tak wygląda. Ale już w średnim okresie działa to tak, że faktycznie popłyniesz, chociaż nie wiem dokąd i nie wiem, czy jak surfer.
Skoro jesteś zły albo niezadowolony/a z siebie, że nie robisz tego, co wiesz, że powinnaś/powinieneś, niedobrze Ci z tym, że stoisz w miejscu pomimo tego, że chcesz zmiany, że marzysz o niej, że potrzebujesz jej, to nie potrzebujesz więcej motywacji, tylko innej REGULACJI.
Po pierwsze: Twoje zachowanie pełni funkcję regulacyjną i niespecjalnie interesuje się tym, do czego obecnie „brakuje Ci motywacji”.
Po drugie: system samoregulacji to gracz krótkoterminowy i… bardzo zmotywowany.
Odkładasz → spada napięcie. System się wyregulował.
Nie publikujesz → znika ryzyko oceny -> spada lęk. System się wyregulował.
Nie zaczynasz → nie musisz eksponować się możliwość niepewności. System się wyregulował.
Przerywasz trudną pracę → natychmiast spada wysiłek poznawczy -> Robi się łatwiej, prościej. System się wyregulował.
To jest po prostu skuteczne.
Ten system nie został zaprojektowany po to, żeby realizować Twój pięcioletni plan finansowy. System zarządzający regulacją jest dużo starszy i bardziej otrzaskany w boju niż strategia kariery, arkusz Excela i pomysł na własną firmę. Jego podstawową funkcją jest regulowanie organizmu: reagowanie na teraz obecne sygnały, impulsy, potrzeby, zagrożenia, koszty i rozbieżności oraz uruchamianie zachowania, które prowadzi do stanu uznanego w danym momencie za korzystniejszy.
Doprowadzenie do stanu, który uznaje w danym momencie za korzystniejszy. Jemu chodzi o możliwie szybkie doprowadzenie do redukcji niechcianych, uznanych za zagrażające, stanów.
Twój życiowy cel, który ochoczo deklarujesz, nie jest problemem, który ten system spróbuje rozwiązać. Ty możesz mieć cel: „Rozwinąć firmę.”, a automatyczny system psychiczny będzie kierował Cię w stronę „Nie dopuścić do odrzucenia. Teraz.” To może sięgać naprawdę głęboko.
A gdy chcesz zarabiać dwa razy więcej, to system może regulować się w stronę: „Nie zrobić niczego, po czym poczuję się nieadekwatny i nieudaczny. Teraz.”
Ty chcesz zmienić pracę, a on zajmuje się wykluczaniem ryzyka bezrobocia. Teraz.
Ty chcesz poświęcić wieczór na projekt, a on mówi – oszczędź już energię i zdrowie człowieku, bo poziom glukozy jest niski. Teraz jest niski. A ja nie wiem co będzie za Twoje 2 wymarzoniutkie lata.
Zachowanie, które z perspektywy Twojego planu i popularnych koncepcji wygląda na autosabotaż, z punktu widzenia samoregulacji i automatyzmów działa znakomicie i realizuje cele, do których zostały stworzone. Tu nie ma żadnego sabotażu. To jest dobrze naoliwiona i sprawna maszyna.
Istotny w danej chwili problem zostaje rozwiązany, właściwie nawet za Ciebie, tylko nie ten, który miałeś wpisany w kalendarzu i który sobie obiecałeś. Ten system jest mocno zmotywowany, po prostu pracuje nad innym problemem niż Ty. Działa łatwo, szybko i skutecznie, bo jest niemal automatyczny. Jak chcesz łatwo, to słusznie, że lokujesz nadzieje w motywacji. A jak chcesz do przodu zgodnie z kierunkiem, to podłącz się pod inny mechanizm.
Taki mechanizm, który pozwoli Ci zapanować nad sposobem regulacji. Bo sposób regulacji gra tutaj pierwsze skrzypce.
Znasz pewnie takie momenty, np. po wysłuchaniu trafiającego podcastu, mówcy motywacyjnego albo po dobrej sesji z coachem lub psychologiem, kiedy pojawia się piękny, ekscytujący zryw. Nagle działasz. Dzwonisz, domykasz sprawy, trenujesz, sprzedajesz, publikujesz. No jest! Motywacja wróciła! Szkoda tylko, że szybko jej się u Ciebie znudziło i sobie znowu poszła.
To, co się w rzeczywistości wydarza, to dobra mówka motywacyjna, dobry dialog z człowiekiem, który Ci sprzyja i umie w gadkę, aktywuje inną reprezentacją umysłową siebie i Twojej tożsamości. To może być tożsamość „jestem skutecznym profesjonalistą” albo umysłowa reprezentacja siebie „jestem człowiekiem, który bierze odpowiedzialność za własne życie”.
Jednocześnie taka dobra mówka czy spotkanie mogło przybliżyć umysłową reprezentację siebie, której bardzo nie lubisz sobie nazwać: „a co, jeśli jestem jednak kimś, kto dużo mówi i mało robi?”, „co, jeśli jestem przeciętny?”, „co, jeśli przegrywam?”.
Powstaje napięcie. A więc system zaczyna je regulować.
Tylko że: Inaczej reguluje napięcie „skuteczny profesjonalista, który bierze odpowiedzialność za swoje życie”, inaczej „sportowiec” i inaczej „ktoś kto jest przeciętny”, albo „ktoś, kto dużo mówi i mało robi”. Ma na to po prostu inne strategie. Każda z tych tożsamości również co innego uznaje za zagrożenie i inaczej automatycznie ocenia jego poziom.
Dam Ci przykład osoby, która nie przepada za swoją pracą i po prostu źle się w niej czuje, męczy się, czyli niestety sytuacja psychiczna większości dorosłych ludzi w Polsce: jeśli masz silnie utrwaloną reprezentację umysłową siebie „pracownik etatowy”, a do tego „ojciec/matka, która utrzymuje rodzinę”, to sam fakt tego, że nie lubisz swojej pracy, że się w niej męczysz, nie odciągnie Cię od pójścia do pracy. Pracownik etatowy, ojciec/matka, która utrzymuje rodzinę chodzi do pracy. Kropka. Dyskomfort, radzenie sobie z pracowymi problemami, ewentualny stres, praca pomimo zmęczenia lub niewyspania, trudności, rozczarowania, są wpisane w codzienność tej tożsamości i to jest oczywiste, nawet jeśli niesympatyczne. Okazuje się, że możliwe jest robienie czegoś niefajnego, niełatwego, regularnie, niezawodnie, codziennie, powtarzalnie, przez lata. Bez motywacji.
Dla tej samej osoby, rozwijanie swojego produktu czy działalności w zaciszu domowym, wymagające oczywiście wysiłku, działania w zmęczeniu, bez pewności powodzenia będzie jednocześnie czymś, czego system będzie unikał, będzie regulował się i redukował napięcie w inną stronę – zgodnie z aktualnie aktywną tożsamością.
Z kolei osoba z silnie aktywną umysłową reprezentacją siebie „niezależny solo-przedsiębiorca” wyreguluje napięcie inaczej. W pracy długo nie wytrzyma, za to będzie miesiąc pracował po kilkanaście godzin w domu, przy zasłoniętych zasłonach.
Podobnie, dajmy na to, z bieganiem. U osoby, która nie ma rozwiniętej tożsamości „osoba aktywna sportowo”, „zdrowo żyjący człowiek”, bardzo trudno jest regulować napięcie i dyskomfort z powodu słabej kondycji bieganiem jako naturalnym odruchem. Człowiek, który ma swoją umysłową reprezentację siebie jako „aktywny sportowo” wyreguluje takie napięcie właśnie treningiem. Naturalnie. Np. tenisistką jest zarówno zdobywczyni trofeów jak i nieznana nikomu zawodniczka, która codziennie trenuje tenisa. I Iga Świątek i Maja Chwalińska są tenisistkami dzisiaj tak samo jak były wtedy, kiedy jako nastolatki pod okiem trenerów codziennie młóciły rakietami i nikt o tym nie wiedział. Bo tak robiły i tak regulowały zachowanie tenisistki. Taka tożsamość, taki los. Kropka.
O Twoim zachowaniu nie zdecyduje jakaś tam motywacja, tylko to, jaka umysłowa reprezentacja siebie została w tej chwili aktywowana. A to, dopóki o tym nie wiesz, dzieje się samo i automatycznie. To ta aktywna tożsamość współdecyduje o tym, co w ogóle zostanie uznane za zagrożenie, koszt, porażkę czy stan wymagający regulacji i to ona podejmie decyzję o tym, jak sobie z tym poradzić – jak się wyregulować.
Nie masz jednej umysłowej reprezentacji siebie. Masz ich wiele. Jesteś kimś innym w zależności od tego z kim jesteś, gdzie jesteś, w jakim stanie jesteś. Wszystko jest kontekstowe. Działasz zgodnie z tą umysłową reprezentacją siebie, która jest w tej chwili aktywna.
Jeżeli masz aktywną tożsamość „przedsiębiorca”, to telefon sprzedażowy lub wrzucenie posta jest dla Ciebie zwykłą czynnością biznesową. Wtedy regulujesz wykonanie. Jeżeli ten sam telefon musisz wykonać w chwili, gdy aktywna tożsamość, to „ja, aspirujący uciekinier z korpo”, to wykonanie telefonu staje się testem Twojej wartości i sprawą być albo nie być życiowego projektu ucieczki. Wiesz już jak się czuli śmiałkowie uciekający z Alcatraz. A Ty nie uciekasz z Alcatraz, naprawdę wyluzuj. A jeśli akurat jesteś osobą, której „i tak raczej się nie uda”, to gwarantuję, że strategie regulacji pokażą Ci mistrzowskie i ultrakreatywne metody odkładania na później, czynności zastępczych i nagłych odpływów energii.
Ta sama prosta czynność. Trzy zupełnie różne psychologiczne rozgrywki.
Nie jesteś dla siebie cały czas dokładnie tym samym człowiekiem. Przynajmniej mam taką nadzieję, bo jeśli bez względu na okoliczności jedziesz cały czas na tej samej narracji i wizji siebie, to generuje zapewne znacznie więcej problemów niż tylko niemożność robienia właściwych rzeczy.
I teraz dwie wiadomości:
I pod ten mechanizm spróbuj się podłączyć.
Wyobraź sobie osobę, która od kilku lat myśli o odejściu z pracy i zbudowaniu własnego biznesu. Podczas rozmowy z przedsiębiorcami aktywuje się jej umysłowa reprezentacja siebie „przedsiębiorca”. Wszystko jest jasne. Trzeba przetestować rynek. Porozmawiać z klientami. Sprawdzić ofertę. Przestać czekać na idealny moment. Zrobić pierwszy ruch. Pojawia się energia do działania. Niepewność staje się przygodą.
Przez dwa dni ta osoba rzeczywiście zdecydowanie działa, ale ponieważ spotkania z przedsiębiorcami nie zdarzają się codziennie – codziennie zdarza się proza życia – to wraca do codziennego środowiska, do zwyczajowych okoliczności i ról społecznych. Aktywowane zostają inne, nowe-stare tożsamości, no bo trzeba zapłacić za prąd, dziecko znowu przyniosło pałę ze szkoły a w przyszłym tygodniu jest ocena roczna z szefową. I regulowanie się z tej wersji siebie jest bardzo logiczne i może wyglądać np. tak: Jeszcze jeden certyfikat, który może pomóc i zminimalizować ryzyko. Oferta wymaga dopracowania, nie mogę wychodzić z czymś niedoskonałym. Sytuacja gospodarcza jest niepewna. Może lepiej poczekać. O, jest oferta na szkolenie, zapiszę się.
Ta osoba w ciągu dwóch dni nie straciła ani wiedzy, ani nie przestała chcieć własnej firmy. Po prostu jeszcze dwa dni wcześniej aktywowana została tożsamość: „jestem człowiekiem, który buduje własny biznes”. Teraz bardziej dostępna może być inna: np. „jestem mamą”, „jestem specjalistką, która nie robi pochopnych rzeczy i nie powinna się ośmieszać”.
Żadna z tych aktywnych tożsamości nie jest pozbawiona napięcia. Za to różnie je reguluje. Jedna tożsamość oznaczy napięcie przed ważną rozmową jako: „to trudne i ważne, czas się skupić”, a inna: „coś jest nie tak, chyba nie jestem do tego stworzony”. W pierwszym przypadku to oczywisty koszt wykonania, a w drugim dowód na to, że trzeba się wycofać.
Dlatego nie zajmuj się w ogóle motywacją, tylko zwracaj baczną uwagę na to, z jakiego miejsca psychologicznego właśnie teraz działasz. To, kim właśnie jesteś, ma gigantyczny wpływ na to, gdzie lądujesz.
Tu jest jeszcze jeden kawał problemu ludzi, którym od lat „brakuje motywacji” i którzy najgłębiej wpadają w pułapkę ciągłej „pracy nad sobą”. Tym osobom jest zdaje się najtrudniej i te osoby są najcenniejsze dla branży organizującej poszukiwania motywacji lub kursy jej budowania. Myślę o osobach, które mają duże, ambitne i często rozsądne plany. Rozumieją swoje cele. Mają nawet strategie. Wiedzą, co trzeba zrobić. A potem tego nie robią. Ewentualnie jeszcze raz pracują nad planem.
Dzieje się tak, ponieważ planując jesteś podłączony/a pod inną tożsamość. W niedzielę wieczorem planuje człowiek, który „bierze sprawy w swoje ręce, jest sprawczy, odważny i zdeterminowany”. We wtorek o 10:40 telefon ma wykonać człowiek, który „nie chce się narzucać”. Bo planujesz i wykonujesz z różnych psychologicznych pozycji.
Na urlopie decyzję o odejściu z pracy podejmuje ktoś, kto „nie zamierza już marnować życia”, a wkrótce po powrocie do biura ma ją zrealizować lojalny pracownik, który „nie może przecież zostawić zespołu w tym momencie”.
Wieczorem plan treningowy układa dzielny sportowiec. O szóstej rano budzi się jednak człowiek, który naprawdę bardziej czuje niż wie, że jak chce się spać, to trzeba dalej spać.
Normalnie nie zastanawiamy się nad tym. Nie postrzegamy tych aktywnych umysłowych reprezentacji jak aktywnych umysłowych reprezentacji, tylko jako oczywiste i często naprawdę bezrefleksyjne opisy świata. Jest jeszcze gorzej! Tutaj nawet inteligencja nie pomaga, bo jeszcze lepiej uzasadnia to, co robi tożsamość aktualnie trzymająca ster. Każda z możliwych u ludzi aktywowanych tożsamości: Inteligentny inwestor, inteligentna mama, inteligentny ziomek z osiedla, będą naprawdę inaczej decydować i się regulować. Jeżeli jakaś aktywna w tej chwili umysłowa reprezentacja siebie właśnie organizuje Twoje doświadczenie, ale Ty przeżywasz jej interpretację jako obiektywny opis sytuacji, to kompletnie pozbawiasz się swobody wyboru.
No i tutaj, podziękujesz później, być może nieźle Cię urządziłem. Bo jeśli dotarłeś do tego miejsca, to już wiesz, że stoi za Twoim działaniem dynamiczny mechanizm, którego regulację możesz trenować, a nie jakaś obiektywna i jedna możliwa wersja rzeczywistości. A już na pewno nie jakaś efemeryczna motywacja. Od chwili, gdy rozpoznasz to jako mechanizm, możesz zechcieć świadomie go regulować.
Można, a nawet trzeba. Piłka w Twoim korcie.
W następnym materiale opowiem, jak intencjonalnie aktywować tożsamość, która jest Ci potrzebna i która reguluje się w sposób, który generuje skutki, jakich pragniesz.
A jeśli jeszcze trudno Ci pozbyć się fantazji o motywacji, to tym bardziej obserwuj, subskrybuj kanał, jeśli słuchasz tego na YT i odsłuchaj nadchodzącego odcinka.